Denne artikkelen følgjer ei grein av Giske-Hårfagreætta frå Viborgs slott ved austfronten og heilt til Finnmark og Nord-Troms. Ho vart til som følgje av at eg følgde slekta til farmor mi frå Senja via Nordreisa, Skjervøy, Kautokeino, Norrbotten og Finland, vidare gjennom Viborg og heilt tilbake til Giske- og Hårfagreslekta. Ho gifta seg med ein Friis, «Noregs presteslekt» gjennom tidene, og så synte det seg at ho sjølv òg kom frå presteslekt.

I tusen år har slekta vår, den direkte blodlina, teke ansvar for å halde nasjonen kristen. Det tok meg fem år å finne dette, og i dag fekk eg endeleg stadfesta det siste, fjerde ætteleddet mitt tilbake til Arnungane og Hårfagre. Eg klarte det til slutt. I dag.

Artikkelillustrasjonen føresteller Elisabeth Hansdotter Schimmelkorn som sentral skikkelse, der historia om borg, embete, presteteneste og slektsvandring vert løfta fram i ein kristen og historisk samanheng. Tott- og Vasa-familiane vert fletta inn som del av det større nordiske makt- og ætterommet kring Viborg. Gjennom Nicolaus Falk, Anders Tornensis og fleire nordlege etterkomarar ser vi korleis slekta bar med seg tru, orden og ansvar til rikets yttergrenser.

Slik vert dette ei forteljing om ei grein av Giske-Hårfagreætta på kristningsferd frå steinborg til fjord og vidde. Erik Axelsson Tott er Giske-Hårfagre på begge sider: på morssida gjennom Vasa og Bolt, og på farssida gjennom Saltensee og Galen Hvide, vidare til Giske-Arnungane og Hårfagre.

Georg Luther, “Familjen Mums och dess släktförbindelser”, Genos 36 (1965), som dokumenterer Hans Schimmelkorn som borgar i Viborg og stadsskrivare nevnt i 1558, fortsatt bosatt i byens første kvarter i 1570, og med enken Brita registrert året etter. Det passer godt med det større bildet av Viborg i andre halvdel av 1500-tallet: en by der den ledende kretsen bestod av borgerskap, skrivere, rådmenn, prester, offiserer og embetsfolk i nær forbindelse med slottet. Mine opplysninger om Brita Mattsdatter Iivanainen / Brita Mattsdotter, Hans Hansson Schimmelkorn (1510–1570) og datteren Elisabeth plasserer familien direkte inn i denne administrative overklassen.

Innleiing

Dette er ikkje berre historia om ei slektslinje som flytta seg geografisk frå aust til nord. Det er historia om ei grein av Giske-Hårfagreætta som, gjennom borg, embete, presteteneste og grensearbeid, bar med seg ein kristen sivilisasjonsorden heilt ut til rikets yttergrenser. Frå Viborgs slott ved austfronten til Finnmark, Kvænangen og dei nordnorske fjordane ser vi ikkje ei tilfeldig vandring, men ei rørsle i teneste for lov, tru, kyrkje og folk. I denne framstillinga står Elisabeth Hansdotter Schimmelkorn (1560–1635) som hovudperson og bindeledd.

Viborgs slott – austgrensa, steinen og ætta

Viborgs slott var i fleire hundreår eit av dei viktigaste maktsentra i den austlege delen av det svenske-norske riket. Borga var reist for å halde grensa, verne landet og sikre ein kristen og nordisk orden mot aust. Her møttest riddarar, lensherrar, skrivarar, prestar, handelsfolk og slekter av høg rang. Viborg var ikkje berre ein festning; det var eit livsrom for grenseadel, embetsmenn og kristen statsmakt.

I dette landskapet må også Tott-slekta forståast. Etter mi forsking var Erik Axelsson Tott (ca. 1415–1481) sjølv Giske-Hårfagre på begge sider: på morssida gjennom Vasa og Bolt, på farssida gjennom Saltensee og Galen/Hvide, vidare til Giske-Arnungane og Hårfagre. Dermed blir Viborg ikkje berre ein svensk grenseborg i vanleg historisk tyding, men også ein stad der ei grein av den gamle nordiske kongeslekta hadde makt og nærvær. Når Tott-familien sat med Viborg, sat ikkje framande menn på borga; i mitt perspektiv sat folk av same store ættekrins som Giske sjølv.

Dette gjer noko med heile forteljinga. Viborg blir då ikkje eit brot med den norske og nordiske arven, men ei austleg utpost for den same blodlinja som frå før hadde bore kongedøme, lendmannsmakt og kristen samfunnsordning i vest-riket, også langt vest i havet fra Norge.

Hvem bodde på slottet?

I perioden 1500–1650 var Viborgs slott ikke en privat herregård, men en kongelig festning der husholdet skiftet med kommandantene og slottslensherrene. Nettmaterialet viser klart at borgen i senmiddelalder og tidlig 1500-tall var knyttet til noen av rikets tyngste adelsslekter. Et godt dokumentert eksempel er Gunilla Johansdotter Bese (ca. 1475–ca. 1553, Giske-Hårfagre på begge sider), som bodde i Viborg med sin mann Erik Turesson Bielke (ca. 1460–1511, bekreftet Giske-Hårgre slekt på begge sider, farsiden via Folkungaätten) og barna deres i mer enn ti år. Etter ektemannens død styrte hun selv slottet i en overgangstid og nektet i en periode å slippe ny slottsherre inn før hennes egne og barnas interesser var sikret. Hennes historie viser at Viborgs slott ikke bare huset soldater og embetsmenn, men hele aristokratiske familier som levde, forhandlet og utøvde makt der.

Den videre forskningen om Viborg understreker det samme mønsteret. Slottshøvdingene og de ledende mennene rundt borgen kom ofte fra de mest innflytelsesrike svenske og finske adelsslektene, blant annet Bielke– og Tott-miljøene. Karonen oppsummerer at slottets strategiske betydning gjorde posten som slottskommandant særlig viktig frem til 1610-årene, og at mange av lederne tilhørte rikets øverste rälsslekter. Etter Gustav Vasa ble slike nøkkelborger lagt under menn som stod nærmere kongens direkte kommando, men det endret ikke borgens karakter som bosted og arbeidsplass for overklassemennesker og deres hushold.

Byen rundt borgen og Schimmelkorn-familien

Elisabeths familie hører hjemme i dette samme maktmiljøet, men på den sivile og administrative siden.

Frå Tott til Vasa – gammal adel og ny statsmakt

Under Tott-familien var Viborg prega av den gamle høgaristokratiske grensemakta. Med Vasa-slekta kom eit sterkare kongeleg grep om austfronten. I mitt slektsperspektiv er også dette innanfor same vide historiske rom. For når Erik Axelsson Tott på morssida fører til Vasa, og vidare til Bolt, då blir ikkje dette berre ei forteljing om at den gamle adelen vart avløyst av ny kongemakt. Det blir ei forteljing om korleis dei store nordiske linjene held fram å forme grenseområda, om enn under ulike namn og ulike statsformer.

Slik er Viborgs historie også ei historie om kontinuitet. Ætta skiftar ikkje natur fordi politikken skiftar språk. Ho held fram å bere ansvar, halde borg, vakte land og føre lov, truskap og orden vidare.

Elisabeth Hansdotter Schimmelkorn – fødd inn i grensearven

Inn i denne verda kjem Elisabeth Hansdotter Schimmelkorn (1560–1635), som var fødd på Viborgs slott i 1560. Ho er ikkje berre eit kvinneledd i ei slektstavle. Ho er ei dotter av grenseborgen, eit barn av den skrivande og styrande standen, og eit menneske fødd i overgangen mellom høgadel, embetsmakt og kristen rettsorden.

Foreldra hennar, Hans Hansson Schimmelkorn (ca. 1510–ca. 1570) og Brita Mattsdotter / Brita Mattsdatter Iivanainen (ca. 1515–1571), høyrer i mi forsking heime i den adelige krinsen. Hans Schimmelkorn var knytt til Viborgs administrative liv som skrivande mann i byen, og med Elisabeth blir denne lina boren vidare. Ho står såleis i same verd som borg, slottsforvaltning, bystyre og kyrkjeleg orden. Ho høyrer heime i det laget av samfunnet som ikkje berre levde av staten, men var med på å halde den oppe etter kristne prinsipper.

Er du interessert i slekstsbøker, finner du dem i min bokhandel her:

Ei grein av Giske-Hårfagreætta på kristningsferd

Den valde tittelen peikar på noko større enn slektsbiologi: på kristningsferd. Det er den rette nøkkelen. For når vi følgjer Elisabeths etterkomarar nordover, ser vi ikkje berre ei forflytting. Vi ser ein overgang frå borg til prestegard, frå slottsmiljø til kyrkjeleg teneste, frå austgrense til nordgrense. Dette liknar ikkje flukt. Det liknar utsending.

I den nordiske kristenretten, vedteken på Gulatinget i 1024 og stadfesta ved Stiklestad i 1030, heitte det:

«Det første i vår lov er at vi skal bøye oss mot aust og be til Kvite Krist om godt år og fred, at vi må halde landet vårt bygd og drotten vår ved helse. Han være vår ven og vi hans vener og Gud være ven åt oss alle.»

Der ligg heile programmet samla: landet skal vere bygd, drotten skal stå ved helse, og folket skal leve under Gud. Når ei grein av Giske-Hårfagreætta går frå Viborg til Finnmark, kan det lesast nettopp slik: som ei vidareføring av denne kristne samfunnsoppgåva, heilt ut til yttergrensene.

Nicolaus Philippi Falk – frå borg til prekestol

I etterkomarlinja til meg personlig står Nicolaus Philippi Falk (1589–1638) som eit avgjerande ledd. Med han går slekta frå slotts- og bymiljøet i aust over i prestetenesta i nord. Han verkar som sogneprest / kyrkoherde i Övertorneå, og med det trer slekta inn i ei ny form for grensevern. No er det ikkje lenger borga som står i sentrum, men kyrkja.

Denne overgangen er djupt meiningsfull. For kristningsferda blir ikkje berre ført med sverd og murar; ho blir ført med forkynning, dåp, lovlesing, salmesong og sjelesorg. Slekta misser ikkje sin høge karakter når ho går inn i prestetenesta. Ho fullfører han.

Anders Nicolai Tornensis – nordover til Finnmark

Med Anders Nicolai Nicolausson Tornensis (1630–1705) tek rørsla vidare nordover. Han står i etterkomarlinja som mannen som fører slekta inn i Kautokeino og dermed inn i Finnmark. Her er vi langt frå Viborgs slottsmurar, men ikkje langt frå det opphavlege kallet. No er det ikkje lenger den austlege borg som skal haldast; no er det det nordlege landet som skal byggjast, samlast og kristnast.

Slik blir han eit nøkkelledd i det som gjev tittelen sin fulle meining. Dette er ikkje berre ei grein av Giske-Hårfagreætta i geografisk rørsle. Det er ei grein på oppdrag, ei grein som går dit staten, kyrkja og folket trong menn av styrke, lærdom og truskap.

Johannes Andersson Tornensis og den første rota i Kvænangen

Med Johannes Andersson Tornensis (1690–etter 1755) går slekta vidare inn i det nordnorske fjordlandet. Han blir den første Tornensis i Kvænangen, og her tek slekta til å slå rot i ei ny jord. Men også her er kristningsferda tydeleg: vi er i område der samisk, kvensk og norsk liv møttest, der språk, sed og tru levde side om side, og der prest, skulemann og forkynnar fekk ein heilt sentral plass.

Slekta kjem ikkje til nord for å forsvinne. Ho kjem for å setje merke. Ho kjem for å halde landet bygd.

Frå Tornensis til Berit, Kjeller-Per og slekta mi

Lina går vidare til Lasse Lars Johannesen Tornensius (ca. 1713–1775), til Berit Larsdatter Tornensis / Pedersen Fantingberg (1730–1796), til Per Persen “Kjeller-Per” (1754–1822) på Kjelleren i Nordreisa, og vidare til Anne Persdatter Rotsundelv / Bless (1790–1880).

Her kjem slekta heilt inn i det nordnorske jordlivet. Men det er ikkje noko fall frå storheit til smått. Tvert imot. Dette er frukta av den lange ferda. Slekta går frå borg til prestegard, frå prestegard til gard, frå gard til ættelinje og minne. Og nettopp her blir det heilt personleg: Kjeller-Per er min farmors Bersvendsen-linje, min direkte ane.

Det betyr at dette ikkje berre er ein stolt fortid. Det er mi eiga slektshistorie. Det er blodet som gjekk frå Viborgs slott, gjennom dei nordlege prestane og bygdefolka, og heilt fram til meg.

Kva dette eigentleg seier

Denne historia seier noko meir enn at “folk flytta på seg”. Ho seier at Giske-Hårfagreætta hadde greiner som nådde heilt til rikets austfront og heilt til Finnmark, og at desse greinene ikkje var lausrivne frå sitt opphav. Dei bar med seg ætt, embetsånd, kristent ansvar og historisk minne. Frå Erik Axelsson Tott på Viborgs slott til Elisabeth Hansdotter Schimmelkorn, frå Nicolaus Falk til Anders Tornensis, frå Johannes til Kjeller-Per – dette er éi samanhengande rørsle.

Og denne rørsla var ikkje tom. Ho stod i teneste for ei kristen forståing av samfunnet: at leiaren skal vere tenar, at landet skal vere bygd, at lova skal verne, og at folket skal leve under Gud.

Avslutning

Frå Viborgs slott til Finnmark: ei grein av Giske-Hårfagreætta på kristningsferd er derfor ikkje berre ein vakker tittel. Det er ei presis samanfatting.

Bakover ser vi Giske, Hårfagre, Tott, Vasa og den gamle nordiske makta. Midt i biletet står Elisabeth Hansdotter Schimmelkorn, fødd i borgens skugge og boren av den skrivande og styrande standen. Framover ser vi Nicolaus Philippi Falk, Anders Nicolai Tornensis, Johannes Andersson Tornensis, Berit Larsdatter, Kjeller-Per og den nordnorske slekta.

Dette er ikkje ei historie om at noko gjekk tapt. Det er ei historie om at noko vart ført vidare.